Текстот е преземен од музејот на ромското наследство на romamission.eu, страница на мисијата за православни верници. Таму каде што зборува за верата, го оставаме со негови сопствени зборови. Кај гласовите од архивот има врска до изворот. romamission.eu, Музеј на ромското наследство
Околу 11-тиот век групи што зборувале индоариски јазик тргнале на запад од северозападна Индија, на коњи и на кола влечени од коњи – коњски народ со коњски занаети, коњска музика и коњска уметност. Тоа ни го кажува лингвистиката, не легендата: ромскиот јазик е сестра на хинди и на пенџапскиот, а подоцна го обликувале и долгите престои во персиските и ерменските земји, уште пред воопшто да ја допре Европа.
Предците на Ромите го напуштаат индискиот потконтинент – веројатно Пенџаб и Раџастан.
Векови поминати на христијанскиот Исток, каде се зборува грчки. Ромскиот јазик презема стотици грчки зборови што и денес секојдневно се користат.
Забележани се на Балканот, потоа во Унгарија, во чешките земји, во германските кнежевства, па сè до Шпанија и Британија.
Кога стигнале во Византиската империја, христијанскиот Исток немал утврдена категорија за нив. Монасите и канонистите го зеле најблиското име што го имале – Athinganoi – назив што веќе му припаѓал на една постара еретичка секта во Мала Азија, обвинувана за вражарство, гатање и забранети практики. Новодојдените со себе носеле кротење змии, гатање и начин на живот што толку одговарал на таа стара погрда што таа се задржала. Од Athinganoi станало меѓународното Acigani, а оттаму Tsigani, Cigán, Țigan, Zigeuner, Cigano.
Предците на Ромите минуваат низ Персија, Ерменија и стигнуваат до Византиската империја. Грчките свештеници крштеваат. Грчките зборови – drom (пат), papin (гуска), klidi (клуч) – засекогаш влегуваат во ромскиот јазик.
Ромите се населуваат во српските, бугарските, македонските и романските земји – сите православни. Манастирите и парохиите ги бележат нивните крштевања, венчавки и погреби. Слава, Велигден и црковниот календар влегуваат во ромскиот семеен живот.
Под Османлиите, во милетскиот систем, православниот идентитет станува знак на припадност. Ромите во османлиска Румелија носат православни имиња и имаат светци заштитници. Романските Роми векови живеат во ропство – но истата литургија се пее и над робот и над слободниот.
Ропството во Влашко и во Молдавија е укинато (1856). Ромите пеат во православните хорови, служат како кумови (крштелни татковци) и ги погребуваат своите мртви под осумкрак крст. Потоа доаѓа Порајмос – ромскиот геноцид во Втората светска војна.
За време на комунизмот верата е потисната во илегала; ромските семејства ги кријат иконите во ормани. По 1989 година Православната црква се враќа во ромските села – полека, нерамномерно и често само таму каде што свештеникот останува. Тоа е приказната во која сè уште се наоѓаме.
Ромите не пишувале своја хроника. Тоа што го знаеме за нивните први векови во христијанскиот свет потекнува од монаси, епископи, градски писари и книги од канонското право, кои уште тогаш се обидувале да ги разберат. Еве ги по ред гласовите – цитирани таму каде што оригиналниот текст се зачувал, со извори на кои може да се кликне.
Таму каде што наводот е поопшт отколку поединечен текст што може да се цитира, подобро сме претпазливи отколку да глумиме лажна прецизност. Поправките испратете ги на martin@romamission.eu, а ние ќе ги прецизираме. romamission.eu, Гласови од архивата
Секаде каде што Ромите се населиле во православни земји, не останале надвор од верата – влегле во неа, им давале на децата имиња на нејзините светци и создавале традиции што на секој православен христијанин му се впечатливо познати.
Византија, каде што се зборувало грчки, беше првиот долг дом на Ромите во христијанскиот свет. Ромскиот јазик и ден-денес носи грчки именки. Ромските деца и ден-денес ги добиваат имињата на православните светци – Марија, Михал, Јурај, во грчки облик Мариа, Михалис, Јоргос – православни имиња, не индиски.
Во Србија, Македонија, Бугарија и Украина Ромите со векови живеат во православниот календар – му ја бакнуваат раката на свештеникот, ја покриваат главата со марама, го повикуваат свештеникот пред лекарот кога детето е болно. Обичајот и Црквата растеле заедно.
Православната литургија во едно ромско село во источна Словачка и православната литургија во еден грчки манастир ги користат истите зборови, истите движења, истиот Крст. Евхаристијата не се менува според етничката припадност. Тоа е темелот на оваа мисија.
Она што следуваше е бавна приказна, не уредна. Со векови, меѓу православните народи – Грците, Бугарите, Србите, Романците, Словените – Ромите не зачуваа своја посебна религија. Го примија крштевањето, ги примија православните светци за свои заштитници, ја пееја Пасхата. Старите обичаи не исчезнаа во првата генерација, ниту во втората. Со секој век сè помалку и помалку – но и денес во ромските села може да се види народ што чека светлината Христова да го доврши своето дело.
Ромите се православни катехумени на долг пат. Православието го примија во облик каков што можеа – преплетено со нивните обичаи, понекогаш измешано со стари лаги, често без парохија во близина што би ги поучувала. Тие не се надвор од Црквата. Тие се во неа, сè уште учат, сè уште се трудат да се ослободат од лагите, сè уште се обновуваат. Како ромско семејство што наоѓа фрлена икона на Богородица и ја носи дома за да ја почитува, така народот што го презираат ја чува одфрлената слика. Тоа е делото на оваа мисија: да одиме со нив по патот.
Источната литургија – нејзиното пеење, мелодиите, поклоните – им е поблиска на Ромите на кои им служиме отколку сè што некогаш пеела западната Црква. Не треба да ги учиме на тоа. Тие ја препознаваат.
Многу ромски обичаи со векови растеле заедно со православната пракса. Блиски се до Црквата бидејќи толку долго живееле покрај неа – и во неа. romamission.eu, Живи традиции
Православната иконографија го прикажува распнатиот Христос со четири клинци – нозете одвоени, не прекрстени. Ромското народно предание раскажува за ковач принуден да искова четири клинци за распнувањето; четвртиот го украл. Приказната постои во многу варијанти низ целата ромска Европа, но сеќавањето во нејзината основа одговара на православното иконографско богословие, а не на западната иконографија со три клинци.
Ромите го чуваат телото две ноќи, се собираат како широко семејство и погребуваат на третиот ден. Ова е православен образец на паметење, втиснат во коските – Христос воскресна на третиот ден; Црквата ги спомнува своите починати на 3., 9. и 40. ден. Ромите го зачуваа третиот ден и таму каде што околната култура престана.
Ромските појци го учат византиското модално пеење неверојатно брзо. Увото е веќе обликувано: ромската световна музика е модална – црпи од истото семејство макам / октоих што го изградило византиското пеење. Ромско момче во парохиско училиште влегува во вториот глас како риба што влегува во вода.
Хора во Романија, оро во Македонија и Србија, сиртос и каламатијанос во Грција. Ромите го играат истиот танц во круг како нивните православни соседи – и често го водат на парохискиот празник. Тоа е едно тело на танцот, не две.
Ромските домови ретко имаат формален агол за икони како во словенско село. Но речиси секој ромски дом има икони – често такви што соседот ги фрлил како ѓубре, спасени, донесени дома и закачени на ѕидот. Богородица е сакана со особена нежност. Народот што го презираат ја чува одфрлената слика.
Ромските именски завршетоци -os потекнуваат од византиски грчки (raklós – момче што не е Ром, foros – град). Речникот на ковачкиот занает – amoni (наковална), petalo (поткова), sideros (железо) и долг список на изрази од ковачницата – е речиси целиот грчки. Самиот јазик помни каде Ромите биле катехизирани.
Од околу 10 милиони Роми во Европа, над четири милиони живеат во земји со православно мнозинство. Бројките се проценки – ромското население систематски се подценува – но сликата е јасна.
Најголемото ромско население во Европа. Многу ромски села имаат полни православни парохии; многу други сè уште немаат ниту една.
Ромите сочинуваат околу 10 % од населението. Православниот идентитет е силен; црковната пракса многу се разликува од село до село.
Тамошните Роми ја чуваат Славата и црковниот календар – но има само неколку посебни ромски парохии.
Шуто Оризари кај Скопје е најголемата ромска општина на светот. Нивата на мисијата е широко отворена.
Грчките Роми се со векови православно крстени. Но повеќето живеат без свој активен парохиски живот.
Десетици илјади Роми се раселени од војната. Многумина го наоѓаат првото вистинско црковно прифаќање во парохии во егзил.
Руските Роми имаат православни корени од 18. век. Руската православна црква признава ромски светец-заштитник.
Тука живее нашата мисија: учиме во Кленовец, во Марковце и во Качанов. „Atlas rómskych komunít 2019“ наведува 417 илјади Роми во Словачка. Мапа →
Податоци за населението: проценки на Советот на Европа. Белешки за состојбата од локалното свештенство и мисионери. romamission.eu, Ромите денес
Оваа страница го презема текстот од словачката верзија на Музејот на ромското наследство. Таму е и со слики, на девет јазици. romamission.eu/sk/dedicstvo
Што е тоа, кој ја преведе и како се користи. →
Што има во неа и како да ја добиете бесплатно. →
Што значи зборот концентрација, каде ги има најмногу и како се живее во нив. →