Το κείμενο είναι παρμένο από το Μουσείο Κληρονομιάς των Ρομά στο romamission.eu, την ιστοσελίδα της ιεραποστολής για τους ορθόδοξους πιστούς. Εκεί όπου μιλά για την πίστη, το αφήνουμε με τα δικά του λόγια. Στις φωνές από το αρχείο υπάρχει σύνδεσμος προς την πηγή. romamission.eu, Μουσείο Κληρονομιάς των Ρομά
Γύρω στον 11ο αιώνα, ομάδες που μιλούσαν μια ινδοαρική γλώσσα ξεκίνησαν προς τα δυτικά από τη βορειοδυτική Ινδία, πάνω σε άλογα και σε κάρα που τα τραβούσαν άλογα – ένας λαός των αλόγων, με επαγγέλματα των αλόγων, μουσική των αλόγων και τέχνη των αλόγων. Αυτό μας το λέει η γλωσσολογία, όχι ο θρύλος: η γλώσσα των Ρομά είναι αδελφή της χίντι και της παντζαμπί, και τη διαμόρφωσαν περαιτέρω οι μακρές παραμονές σε περσικές και αρμενικές χώρες, πριν ακόμη αγγίξει καθόλου την Ευρώπη.
Οι πρόγονοι των Ρομά εγκαταλείπουν την ινδική υποήπειρο – πιθανότατα το Παντζάμπ και το Ρατζαστάν.
Αιώνες που πέρασαν στην ελληνόφωνη χριστιανική Ανατολή. Η γλώσσα των Ρομά παίρνει εκατοντάδες ελληνικές λέξεις, που χρησιμοποιούνται καθημερινά μέχρι σήμερα.
Μαρτυρούνται στα Βαλκάνια, έπειτα στην Ουγγαρία, στις τσεχικές χώρες, στα γερμανικά πριγκιπάτα και ως την Ισπανία και τη Βρετανία.
Όταν έφτασαν στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, η χριστιανική Ανατολή δεν είχε για αυτούς καθιερωμένη κατηγορία. Μοναχοί και κανονολόγοι κατέφυγαν στο πλησιέστερο όνομα που είχαν – Αθίγγανοι – μια ονομασία που ανήκε ήδη σε μια παλαιότερη αιρετική ομάδα στη Μικρά Ασία, η οποία κατηγορούνταν για μαγεία, μαντική και απαγορευμένες πρακτικές. Οι νεοφερμένοι έφερναν το δάμασμα των φιδιών, τη μαντική και έναν τρόπο ζωής που ταίριαζε τόσο με εκείνη την παλιά βρισιά, ώστε η ονομασία έμεινε. Από τους Αθίγγανους προέκυψε η διεθνής μορφή Acigani και από εκεί τα Tsigani, Cigán, Țigan, Zigeuner, Cigano.
Οι πρόγονοι των Ρομά περνούν από την Περσία και την Αρμενία και φτάνουν στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Έλληνες ιερείς βαπτίζουν. Ελληνικές λέξεις – drom (δρόμος), papin (χήνα), klidi (κλειδί) – μπαίνουν μόνιμα στη γλώσσα των Ρομά.
Οι Ρομά εγκαθίστανται σε σερβικές, βουλγαρικές, βορειομακεδονικές και ρουμανικές χώρες – όλες ορθόδοξες. Μοναστήρια και ενορίες καταγράφουν τις βαπτίσεις, τους γάμους και τις κηδείες τους. Η Σλάβα, το Πάσχα και το εκκλησιαστικό ημερολόγιο μπαίνουν στην οικογενειακή ζωή των Ρομά.
Επί Οθωμανών, στο σύστημα των μιλλέτ, η ορθόδοξη ταυτότητα γίνεται σημάδι του ανήκειν. Οι Ρομά στην οθωμανική Ρωμυλία φέρουν ορθόδοξα ονόματα και αγίους προστάτες. Οι Ρομά της Ρουμανίας ζουν αιώνες σε δουλεία – όμως την ίδια Θεία Λειτουργία την ψάλλουν πάνω από τον δούλο και πάνω από τον ελεύθερο.
Η δουλεία στη Βλαχία και στη Μολδαβία καταργείται (1856). Οι Ρομά ψάλλουν σε ορθόδοξες χορωδίες, υπηρετούν ως κουμπάροι (νονοί) και θάβουν τους νεκρούς τους κάτω από τον σταυρό με τα οκτώ άκρα. Έπειτα έρχεται το Porajmos – η γενοκτονία των Ρομά στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Επί κομμουνισμού η θρησκεία εξωθείται στην παρανομία· οι οικογένειες των Ρομά κρύβουν εικόνες μέσα σε ντουλάπες. Μετά το 1989 η Ορθόδοξη Εκκλησία επιστρέφει στα χωριά των Ρομά – αργά, άνισα και συχνά μόνο εκεί όπου ο ιερέας μένει. Αυτή είναι η ιστορία μέσα στην οποία βρισκόμαστε ακόμη.
Οι Ρομά δεν έγραψαν το δικό τους χρονικό. Ό,τι γνωρίζουμε για τους πρώτους αιώνες τους στον χριστιανικό κόσμο προέρχεται από μοναχούς, επισκόπους, γραφείς των πόλεων και βιβλία κανονικού δικαίου, που ήδη τότε προσπαθούσαν να τους κατανοήσουν. Εδώ είναι, με τη σειρά, οι φωνές – παρατίθενται εκεί όπου σώζεται το πρωτότυπο κείμενο, με πηγές στις οποίες μπορείτε να πατήσετε.
Εκεί όπου η παραπομπή είναι μάλλον γενική παρά ένα συγκεκριμένο παραθέσιμο κείμενο, προτιμούμε να είμαστε προσεκτικοί παρά να προσποιούμαστε ψεύτικη ακρίβεια. Στείλτε τις διορθώσεις στο martin@romamission.eu και θα τις διευκρινίσουμε. romamission.eu, Φωνές από το αρχείο
Όπου κι αν εγκαταστάθηκαν οι Ρομά σε ορθόδοξες χώρες, δεν έμειναν έξω από την πίστη – μπήκαν μέσα σε αυτήν, έδωσαν στα παιδιά τους ονόματα των αγίων της και δημιούργησαν παραδόσεις που είναι εντυπωσιακά οικείες σε κάθε ορθόδοξο χριστιανό.
Το ελληνόφωνο Βυζάντιο ήταν το πρώτο μακρύ σπίτι των Ρομά στον χριστιανικό κόσμο. Η γλώσσα των Ρομά φέρει ακόμη και σήμερα ελληνικά ουσιαστικά. Τα παιδιά των Ρομά παίρνουν ακόμη και σήμερα ονόματα ορθόδοξων αγίων – Μάρια, Μίχαλ, Γιούραϊ, και στις ελληνικές τους μορφές Μαρία, Μιχάλης, Γιώργος – ορθόδοξα ονόματα, όχι ινδικά.
Στη Σερβία, τη Βόρεια Μακεδονία, τη Βουλγαρία και την Ουκρανία οι Ρομά ζουν εδώ και αιώνες μέσα στο ορθόδοξο εορτολόγιο – φιλούν το χέρι του ιερέα, σκεπάζουν το κεφάλι με μαντίλα, καλούν τον ιερέα πριν από τον γιατρό, όταν το παιδί είναι άρρωστο. Το έθιμο και η Εκκλησία μεγάλωσαν μαζί.
Η ορθόδοξη λειτουργία σε ένα χωριό των Ρομά στην ανατολική Σλοβακία και η ορθόδοξη λειτουργία σε ένα ελληνικό μοναστήρι χρησιμοποιούν τα ίδια λόγια, τις ίδιες κινήσεις, τον ίδιο Σταυρό. Η Ευχαριστία δεν αλλάζει ανάλογα με την εθνότητα. Αυτό είναι το θεμέλιο αυτής της ιεραποστολής.
Ό,τι ακολούθησε είναι μια αργή ιστορία, όχι μια τακτοποιημένη. Στη διάρκεια των αιώνων, ανάμεσα σε ορθόδοξους λαούς – Έλληνες, Βούλγαρους, Σέρβους, Ρουμάνους, Σλάβους – οι Ρομά δεν διατήρησαν δική τους ξεχωριστή θρησκεία. Δέχτηκαν το βάπτισμα, δέχτηκαν ορθόδοξους αγίους προστάτες, έψαλλαν το Πάσχα. Οι παλιές πρακτικές δεν χάθηκαν ούτε στην πρώτη γενιά ούτε στη δεύτερη. Με κάθε αιώνα όλο και λιγότερο – όμως ακόμη και σήμερα στα χωριά των Ρομά βλέπει κανείς έναν λαό που περιμένει το φως του Χριστού να ολοκληρώσει το έργο του.
Οι Ρομά είναι ορθόδοξοι κατηχούμενοι σε έναν μακρύ δρόμο. Δέχτηκαν την Ορθοδοξία με τη μορφή που μπορούσαν – πλεγμένη με τα δικά τους έθιμα, κάποτε αναμεμειγμένη με παλιά ψεύδη, συχνά χωρίς κοντινή ενορία να τους διδάσκει. Δεν είναι έξω από την Εκκλησία. Είναι μέσα σε αυτήν, μαθαίνουν ακόμη, προσπαθούν ακόμη να απαλλαγούν από τα ψεύδη, ανακαινίζονται ακόμη. Όπως μια οικογένεια Ρομά που βρίσκει πεταμένη μια εικόνα της Θεοτόκου και την φέρνει σπίτι για να την τιμά, έτσι κι ένας περιφρονημένος λαός φυλάει μια πεταμένη εικόνα. Αυτό είναι το έργο αυτής της ιεραποστολής: να βαδίζουμε μαζί τους στον δρόμο.
Η ανατολική λειτουργία – η ψαλμωδία της, οι μελωδίες της, οι μετάνοιες – είναι πιο κοντά στους Ρομά που διακονούμε από οτιδήποτε έψαλε ποτέ η δυτική Εκκλησία. Δεν χρειάζεται να τους τη διδάξουμε. Την αναγνωρίζουν.
Πολλά έθιμα των Ρομά μεγάλωσαν επί αιώνες μαζί με την ορθόδοξη πράξη. Είναι κοντά στην Εκκλησία, επειδή έζησαν τόσο καιρό δίπλα της – και μέσα της. romamission.eu, Ζωντανές παραδόσεις
Η ορθόδοξη εικονογραφία απεικονίζει τον Εσταυρωμένο Χριστό με τέσσερα καρφιά – τα πόδια χωριστά, όχι σταυρωτά. Η λαϊκή παράδοση των Ρομά διηγείται για έναν σιδηρουργό που αναγκάστηκε να σφυρηλατήσει τέσσερα καρφιά για τη σταύρωση· το τέταρτο το έκλεψε. Η ιστορία υπάρχει σε πολλές παραλλαγές σε όλη την Ευρώπη των Ρομά, αλλά η μνήμη που βρίσκεται από κάτω ταιριάζει με την ορθόδοξη εικονογραφική θεολογία, όχι με τη δυτική εικονογραφία των τριών καρφιών.
Οι Ρομά κρατούν τον νεκρό δύο νύχτες, μαζεύονται ως ευρεία οικογένεια και θάβουν την τρίτη ημέρα. Αυτό είναι ορθόδοξο μνημονικό πρότυπο μέσα στα κόκαλα – ο Χριστός αναστήθηκε την τρίτη ημέρα· η Εκκλησία μνημονεύει τους κεκοιμημένους της την 3η, 9η και 40ή ημέρα. Οι Ρομά διατήρησαν την τρίτη ημέρα ακόμη και εκεί όπου ο γύρω πολιτισμός την εγκατέλειψε.
Οι ψάλτες Ρομά μαθαίνουν τη βυζαντινή τροπική ψαλμωδία απίστευτα γρήγορα. Το αυτί είναι ήδη πλασμένο: η κοσμική μουσική των Ρομά είναι τροπική – αντλεί από την ίδια οικογένεια μακάμ / Οκτωήχου που έχτισε τη βυζαντινή ψαλμωδία. Ένα αγόρι των Ρομά στο ενοριακό σχολείο γλιστρά στον δεύτερο ήχο όπως το ψάρι γλιστρά στο νερό.
Η χόρα στη Ρουμανία, το όρο στη Βόρεια Μακεδονία και τη Σερβία, ο συρτός και ο καλαματιανός στην Ελλάδα. Οι Ρομά χορεύουν τον ίδιο κυκλικό χορό με τους ορθόδοξους γείτονές τους – και συχνά τον οδηγούν στο πανηγύρι της ενορίας. Είναι ένα σώμα χορού, όχι δύο.
Τα σπίτια των Ρομά σπάνια έχουν το επίσημο εικονοστάσι ενός σλαβικού χωριού. Όμως σχεδόν κάθε σπίτι των Ρομά έχει εικόνες – συχνά τέτοιες που ο γείτονας πέταξε ως σκουπίδια, σωσμένες, φερμένες σπίτι και κρεμασμένες στον τοίχο. Η Θεοτόκος αγαπιέται με ξεχωριστή τρυφερότητα. Ένας περιφρονημένος λαός φυλάει μια πεταμένη εικόνα.
Οι καταλήξεις -os στα ονόματα της γλώσσας των Ρομά προέρχονται από τα βυζαντινά ελληνικά (raklós – αγόρι που δεν είναι Ρομά, foros – πόλη). Το λεξιλόγιο της σιδηρουργίας – amoni (άκμονας), petalo (πέταλο), sideros (σίδερο) και ένας μακρύς κατάλογος όρων του σιδηρουργείου – είναι σχεδόν ολόκληρο ελληνικό. Η ίδια η γλώσσα θυμάται πού κατηχήθηκαν οι Ρομά.
Από τους περίπου 10 εκατομμύρια Ρομά στην Ευρώπη, πάνω από τέσσερα εκατομμύρια ζουν σε χώρες με ορθόδοξη πλειονότητα. Οι αριθμοί είναι εκτιμήσεις – οι πληθυσμοί των Ρομά υποτιμώνται συστηματικά – όμως η εικόνα είναι σαφής.
Ο μεγαλύτερος πληθυσμός Ρομά στην Ευρώπη. Πολλά χωριά των Ρομά έχουν γεμάτες ορθόδοξες ενορίες· πολλά άλλα δεν έχουν ακόμη καμία.
Οι Ρομά αποτελούν περίπου το 10 % του πληθυσμού. Η ορθόδοξη ταυτότητα είναι ισχυρή· η εκκλησιαστική πράξη διαφέρει πολύ από χωριό σε χωριό.
Οι Ρομά εδώ διατηρούν τη Σλάβα και το εκκλησιαστικό ημερολόγιο – όμως υπάρχουν μόνο λίγες ξεχωριστές ενορίες των Ρομά.
Το Σούτο Ορίζαρι κοντά στα Σκόπια είναι ο μεγαλύτερος δήμος των Ρομά στον κόσμο. Το πεδίο της ιεραποστολής είναι ορθάνοιχτο.
Οι Ρομά της Ελλάδας είναι βαπτισμένοι ορθόδοξοι εδώ και αιώνες. Οι περισσότεροι όμως ζουν χωρίς δική τους ενεργή ενοριακή ζωή.
Δεκάδες χιλιάδες Ρομά εκτοπίστηκαν από τον πόλεμο. Πολλοί βρίσκουν την πρώτη πραγματική εκκλησιαστική αποδοχή σε ενορίες στην εξορία.
Οι Ρομά της Ρωσίας έχουν ορθόδοξες ρίζες από τον 18ο αιώνα. Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία αναγνωρίζει έναν άγιο προστάτη των Ρομά.
Εδώ ζει η ιεραποστολή μας: διδάσκουμε στο Κλένοβετς, στο Μάρκοβτσε και στο Κάτσανοβ. Ο Άτλας των κοινοτήτων Ρομά του 2019 αναφέρει στη Σλοβακία 417 χιλιάδες Ρομά. Χάρτης →
Δημογραφικά στοιχεία: εκτιμήσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης. Σημειώσεις για την κατάσταση από τον τοπικό κλήρο και τους ιεραποστόλους. romamission.eu, Οι Ρομά σήμερα
Αυτή η σελίδα παίρνει το κείμενο της σλοβακικής έκδοσης του Μουσείου Κληρονομιάς των Ρομά. Εκεί υπάρχει μαζί με εικόνες, σε εννέα γλώσσες. romamission.eu/sk/dedicstvo
Τι είναι, ποιος τη μετέφρασε και πώς χρησιμοποιείται. →
Τι περιέχει και πώς μπορείτε να την πάρετε δωρεάν. →
Τι σημαίνει η λέξη συγκέντρωση, πού είναι οι περισσότεροι και πώς ζει κανείς εκεί. →